 "Hat mich gemacht Hieronymus Sauer, Stadtschlosser in Neurenberg”
(Ik ben gemaakt door Hieronymus Sauer, gemeente-smid van Neurenberg in de periode 1 juli 1697-1723)
Middenbeemster, 31 oktober 2006 - Een van de bijzondere voorwerpen, die Museum Betje Wolff herbergt, is de grote loodzware ijzeren geldkist, die een plekje heeft gevonden in het z.g. roze kamertje. De kist meet 100 x 50 x 50 cm en is één van de eerste ''museumschatten" , een schenking uit omstreeks 1935. Onlangs werd de kist door antiquair Theo van Rossum onder handen genomen. Aanleiding was het feit dat de deksel wegens het ontbreken van de sleutel niet meer geopend kon worden. Tijdens de evaluatiemiddag voor de vrijwilligers van Museum Betje Wolff op 27 oktober deed voorzitter Alie Vis hierover verslag. Op zo'n moment krijgt de bijzonderheid van dit museumstuk weer even aandacht.
Gerrit Köhne
Eén van de initiatiefnemers van het museum, Gerrit Köhne heeft in zijn nagelaten gesproken brief verteld hoe deze kist in het museum is beland. Het begon allemaal omstreeks 1930, tijdens de opmaat van de Beemster Feesten in 1937. Toen werd besloten een museum in Middenbeemster op te richten. Zijn verhaal is als volgt:
 ..."Tegen de wand van het archeologisch kamertje staat een vrij roestige ijzeren geldkist met geopende deksel, die van binnen echter mooi gaaf is. Het was een van onze eerste bezittingen. De versiering stelt een vrouwenfiguur voor met ter weerszijden engeltjes.
Deze kist werd gevonden achter een luikje in de gang van een huis aan de Middenweg in Middenbeemster. Als je dat luikje opende, keek je op het deksel.
We mochten de kist hebben als we hem er uit konden krijgen, dus hebben we hem met man en macht omhoog gesjord. De geldkist kreeg een plaatsje in de gang van het eerste museum.
Stadtschlosser
"We weten ook wie dit fraaie stuk ambachtswerk heeft gemaakt", gaat Köhne verder "Want onder de deksel van de kist is een grote fraai bewerkte koperen plaat bevestigd met de inscriptie: “Hat mich gemacht Hieronymus Sauer, Stadtschlosser in Neurenberg”. Een jaartal stond er helaas niet bij, maar gedacht werd dat de kist in de 17de eeuw moet zijn gemaakt.
Hoe de kist in de Beemster is verzeild geraakt, is ook niet bekend.
Bij de kist hoorden twee grote sleutels, één voor het bovendeksel en één voor de binnenkist.
Geldvervoer
Heel vaak werd een dergelijke kist gebruikt bij geldvervoer. Vroeger had men namelijk geen  papiergeld: men betaalde in munten. Als men ergens heen moest om veel te betalen dan moest letterlijk "een kist met geld" mee. Ook schepen hadden altijd kisten met geld aan boord.
Gouden munten werden waarschijnlijk in het kistje onder de rode deksel bewaard; zilveren munten in de grotere binnenkist.
De deksel is opengezet en vastgeschroefd aan het schot om te voorkomen dat deze onverhoeds omlaag zou klappen. Henk Tol heeft hem indertijd nog een keer netjes geschilderd en hij had ook nog het voornemen om hem weer te beschilderen maar daar is helaas niets van gekomen..."
Tot zover het verhaal van de heer Köhne.
 In geen zeven sloten tegelijk
Op een overhoeds moment was de deksel van de dichtgevallen en deze bleek met geen mogelijkheid meer te openen, omdat de sleutel zoekgeraakt was. Voor antiquair Van Rossum was het uiteraard een buitenkansje om zo'n eerbiedwaardig oud museumstuk eens onder handen te nemen. Eerst probeerde hij het bij de scharnieren aan de achterkant, maar blijkbaar was men vroeger ook al heel beducht voor het dievengilde.
De kist bleek uitermate goed beschermd tegen diefstal.
Van Rossum kreeg de geldkist pas open nadat hij de beugel had verwijderd, die met klinknagels langs de rand van de deksel was vastgezet. Tussen kist en deksel ontstond toen een smalle kier, waardoor hij de 'schoten' één voor één terug kon duwen en dat moest hij niet minder dan acht keer herhalen.
 Dievenklauwen
Toen de deksel eenmaal open was, ontdekte Van Rossum twee indrukwekkende dievenklauwen en nadat hij de sierplaat had verwijderd werd het ingenieuze systeem met de acht sloten onthuld.
En dan zitten er ook nog aan de voorkant van de kist twee grote hangsloten. Het werd het boevengilde dus bepaald niet makkelijk gemaakt om deze kluis te kraken. "Daar komt nu het gezegde 'In geen zeven sloten tegelijk lopen' ook vandaan," zegt Van Rossum. Dieven hadden natuurlijk geen tijd om op hun gemakkie een kist te plunderen en daarom lieten  ze een dergelijke geldkist wel met rust."
Rechts onder de deksel zit nog een stang, die net als bij een auto de klep geopend kan houden.Van Rossum maakte natuurlijk van de gelegenheid gebruik om het mechanisme van het slot een druppeltje olie te geven. De zoektocht naar de sleutel bood de mogelijkheid een uniek plaatje te schieten. Normaal is het slot namelijk bedekt door de bewerkte plaat.
Sleutel teruggevonden
Afijn, het raadsel van de verdwenen sleutel was na het openen van de kist opgelost. Hij lag op de bodem. De kist heeft overigens nóg een vernuftigheidje om het langvingers moeilijk te maken. Zo is er aan de voorzijde een fraai ijzersmeedwerk, maar het is slechts een nepslot. Bovenop de kist is achter een verend dekseltje een verborgen sleutelgat aangebracht.
 
Wie was Hieronymus, stadssmid van Neurenberg?
Het was 75 jaar geleden voor de oprichters van het museum niet mogelijk om meer over de geschiedenis van de geldkist aan de weet te komen. Nu zijn archieven toegank elijker en Alie Vis heeft bijj de gemeente Neurenberg geïnformeerd of daar iets over Hieronymus Sauer bekend was. Ze heeft op 8 november een mailtje ontvangen, waarin bevestigd wordt, dat de Hieronymus Sauer daar inderdaad als 'Stadschlosser' werkzaam was vanaf 1 juli 1697 tot zijn dood in 1723. In deze periode moet de geldkist van Middenbeemster dus ook gemaakt zijn. Sauer heeft voor het 'Katharinenspital' in Forchheim eveneens een ijzeren kist gemaakt met een 8 regelslot. De ijzeren afdekplaat is voorzien van de beeltenis van Vrouwe Justitia en de heilige Catharina. De kist diende voor het opbergen van waardepapieren. Ook is er de tekst: "Hat mich gemacht Hieronymus Sauer, Stadtschlosser in Nümberg" in gegraveerd.
Hoe en wanneer
Ja, en dan vraag je je toch nog weer af: "Hoe is deze kist in de Beemster beland?" Volgens de heer Köhne kwam hij bij de weduwe Los vandaan, maar dat is dus ook al weer 75 jaar geleden en welk huis dat betreft, wordt niet genoemd.
Het zijn vragen, die wellicht nooit beantwoord kunnen worden, maar evenzogoed leverde de oude geldkist toch een onverwacht interessante geschiedenis op.
|
