Ontmoeting en persoonlijke belevenis 'buitendijks' met organisten Wim Stroman, Peter van Voorst en Wilco Gijzen

Wie op zaterdagmiddag zo rond 13.00 uur in Purmerend zijn boodschappen aan het doen is, moet toch eens kijken of de deuren van de Nicolaaskerk op de Kaasmarkt, in de volksmond nog steeds Koepelkerk genoemd, uitnodigend open staan. Het is namelijk een goede gewoonte geworden inloopconcerten te geven, hetzij met koorzang en orgelbegeleiding, hetzij met alleen instrumentale orgelmuziek op de drie historische orgels die deze kerk rijk is. De eigen voortreffelijke organist Wim Stroman is er uiteraard vaak te beluisteren. Maar regelmatig worden uit het hele land ook goede vakorganisten en ver tot zeer ver gevorderde amateur-organisten gevraagd om in deze prachtige kerk de orgels te komen bespelen. Voor het inloopconcert van zaterdag 23 juli jl. had de Stichting Garrelsorgel drie getalenteerde amateur-organisten uitgenodigd. Dat waren: Wilco Gijzen uit Vinkeveen, Barend Kooistra uit Almere en Martin Sikkema uit Purmerend. Alle drie toonden zich zeer vereerd met deze uitnodiging.

Ontvangstcomité
Bij binnenkomst in de kerk werden de bezoekers persoonlijk verwelkomd door Wim Stroman, waarbij hij het programma overhandigde en daarbij gaarne toelichting gaf. Hij vindt het belangrijk dat mensen komen genieten van 'zijn' orgels.
Eén van die orgels is het beroemde Garrelsorgel dat nog niet zo heel lang geleden gerestaureerd werd met veel gemeenschapsgeld. Hij vond dan ook dat daar iets tegenover moest staan en promoot van harte de inloopconcerten in de Garrelsweken van Purmerend 2005'.
Ook buiten die bijzondere Garrelsweken zijn er regelmatig concerten en andere activiteiten in de Koepelkerk, waarbij het Garrelsorgel zijn prachtige klanken over het publiek uitstrooit.

Peter van Voorst
De tweede man die in de kerk als 'receptionist' aanwezig was, is de voorzitter van de Stichting Garrelsorgel en dat is de Beemsterling Peter van Voorst. Van Voorst is de vaste organist van de Hervormde Kerk in Middenbeemster en daar enkele jaren geleden ook nauw betrokken geweest bij de restauratie van het Van Dam orgel. Uiteraard was hij thans echter gaarne bereid om de loftrompet te steken over het Garrelsorgel van de Purmerendse Kerk. Ook vertelde hij over de bezoekers van deze inloopmiddag. Zo stond er een Finse vakorganist die een Europese tournee maakte al heel vroeg op de stoep. Hij had vernomen dat in Purmerend gelegenheid bestond om de drie orgels van de Nicolaaskerk te bespelen en daarom vroeg hij of hij ook even achter de orgels mocht plaatsnemen, hetgeen gaarne werd toegestaan. Ook was er een bezoeker, die helemaal met het openbaar vervoer uit Doetinchem was gekomen om hier de orgels te komen beluisteren. Ja, bij orgelliefhebbers staan Purmerend en de Nicolaaskerk bekend als het 'Mekka voor organisten".

Bätzorgel
De beide heren vulden elkaar aan bij het geven van informatie over de inloopconcerten en uiteraard over de orgels, want behalve het Garrelsorgel staat daar natuurlijk ook het prachtige Bätzorgel, dat eertijds in het Gemeentehuis van Purmerend heeft gestaan, maar nu een veel betere plek heeft gevonden in de Nicolaaskerk. Oorspronkelijk is dit orgel in 1777 gebouwd als huisorgel voor een schatrijke Amsterdammer. Na veel omzwervingen heeft het orgel tenslotte een plekje in de Nicolaaskerk van Purmerend gevonden.

Het Witte orgel

Dit stamt uit 1864 en is tegenwoordig opgesteld op de (nieuw gemaakte) galerij. Is nu dus het zogenaamde galerijorgel. Oorspronkelijk is dit orgel als balustradeorgel gebouwd voor de Doopsgezinde Kerk aan de Kanaalstraat in Purmerend.
Tenslotte het grote orgel oftewel Garrelsorgel. Dit zeer indrukwekkende (zowel in klank als uiterlijk) instrument voltooide Rudolf Garrels in 1742. Hij plaatste het in de toenmalige Grote Kerk van Purmerend, die stond op de plek waar thans de huidige Nicolaaskerk staat. De opdracht tot de bouw van het orgel verkreeg Garrels niet van het kerkbestuur, maar van de "Heeren Burgemeesteren en Regeerders der Stad Purmerende". Zoals in de 18e eeuw en vroeger, te doen gebruikelijk, waren orgels eigendom van de stad. Derhalve waren organisten, evenals b.v. beiaardiers, in dienst van de stad.

Uitverkoren
Het komt niet vaak voor dat in één kerk wel drie fraai gerestaureerde historische orgels staan opgesteld. Dat is dus wel het geval bij de Nicolaaskerk in Purmerend. Deze kerk is voor veel organisten dus een plek waar ze heel graag eens zouden willen spelen. Zo maar, voor hun plezier of voor een concert. Een uitnodiging om er eens te komen spelen nemen vakorganisten dan ook graag en met beide handen aan. Het is zeer begrijpelijk dat een amateur-organist, als hij wordt uitgenodigd hier te concerteren, dit ervaart als de "dag van z'n leven". Het gevoel, dat hij bij het bespelen van een instrument als het Garrelsorgel heeft, is te vergelijken met dat, wat een violist ervaart als hij een echte Stradivariusviool in handen krijgt. Zo'n buitenkansje treft ook maar een enkeling. Bedenk hierbij, dat die Stradivarius vaak geen (of in eerste instantie nog geen) eigendom van de violist zelf is. Dergelijke violen krijgt een violist meestal eerst in bruikleen en uiteraard pas na gebleken geschiktheid (talent).
Zo is het ook met de uitnodigingen van de Nicolaaskerk voor organisten. De invitaties om op het Garrelsorgel te komen concerteren gaan zeker niet uit naar de eerste de beste vakorganist of amateur-organist. Nee, er wordt een heel zorgvuldige selectie gemaakt.

Wilco Gijzen
Wilco Gijzen opende het concert deze middag. Hij speelt wel meer "in den vreemde". Toch was dit zijn eerste publieke optreden in Purmerend. Hij toonde zich dan ook zeer verguld met de uitnodiging. Zo vertelde hij dat hij best wel eens meer ergens speelt door b.v. een organist,dominee, pastoor of koster van een kerk aan te schieten met de vraag of hij het orgel daar een uurtje mag bespelen. "Vaak lukt dit gelukkig wel, "verklaarde hij. "Met name als ik met vakantie ben, zit ik nog wel eens ergens in Nederland of in het buitenland eventjes lekker voor mijzelf te spelen. Ook gedurende de tijden dat kerken opengesteld zijn ter bezichtiging speel ik nog wel n's ergens. Veel mensen vinden het namelijk bijzonder aangenaam dat ze dan ook wat (orgel)muziek horen."
Maar deze uitnodiging uit Purmerend voor een heus concert is natuurlijk wel erg vererend als je in een rijtje uitmuntende amateur-organisten bent ingedeeld.

Lichtvoetig
Meer tijd om nog even verder te praten was er niet: klokslag 13.00 uur zat Wilco aan het eerste orgel, het Bätzorgel en daarop begon hij heerlijke, lichtvoetige muziek te spelen van de componist Philip Pool, een tijdgenoot van Mozart. Dat was te horen ook in de Sonate in C: allegro-andante, gigue, allegro assai-andante en twee menuetten. Vooral het verstilde eerste menuet moet menigeen tot in de ziel hebben getroffen.
Nadat de laatste tintelende melodieën uit dit instrument over het aanwezige publiek waren gestrooid, nam Gijzen zijn muziekboek onder de arm en liep naar boven naar de galerij, waar het Witte orgel staat opgesteld. Hier klonk muziek die geschreven was in de tijd dat dit orgel werd gebouwd. Zo liet hij de romantische "Canon in As", opus 56 nr. 4 uit Studien für Pedalflügel van Robert Schumann horen, het "Andante con Moto en Mi", opus 16 en de triomfantriomfantelijke "Grand Choeur en Re", opus 18 uit Pieces in Different Styles van Felix Alexandre Guilmant.

Garrelsorgel
Maar het lekkerste was toch voor het laatst bewaard: de bespeling van het Garrelsorgel met werken van Hollins, Krebs en Bach. Peter van Voorst kwam even waarschuwen dat een paar bezoekers bij de organist in de buik van het orgel mochten plaatsnemen om zijn verrichtingen gade te slaan.
Een smalle trap voerde naar de verdieping waar het orgel kon worden betreden. Overal om je heen hoorde je het zingen en brommen van de orgelpijpen in de houten kast.
Het was een overweldigende ervaring een spelende organist van zo dichtbij bezig te zien. Naast zijn vliegensvlug bewegende vingers bewogen ook zijn voeten in rap tempo, onafgebroken van links naar rechts over het voetklavier (= pedaal).
Drie notenbalken tegelijk
Een organist moet drie muziekbalken tegelijk lezen en niet, zoals bij b.v. een pianist, twee. Stilzitten is er dus niet bij aan een orgel.
Nog geprobeerd de noten mee te lezen, maar dat viel helemaal niet mee! Gelukkig had de 'rechterhand' van de organist meer kaas gegeten van op tijd de bladzijden omslaan.
De immense spanning waaronder Gijzen zijn muziek vertolkte, was voelbaar aanwezig, daar in die orgelbak. Elke keer werden er weer andere knoppen uitgetrokken, maar aanwijzingen daarvoor stonden niet in de muziek aangegeven. Op de vraag hoe hij nu precies wist welke knoppen er moesten worden in- of uitgeschakeld, antwoordde de organist, dat je dat gewoon op je oren doet, maar ook mee krijgt bij orgellessen en het luisteren naar goede vak-organisten. Nadat de laatste toon verklonken was in de prachtakoestiek van de Koepelkerk, mochten meer bezoekers van het concert even kijken hoe een organist nu aan zo'n orgel zit.

Tot slot natuurlijk gevraagd hoe het hem bevallen was, het spelen op dit vermaarde orgel. "Nou, het was best zwaar geweest, maar hij had er bijzonder van genoten"... Aldus een opgetogen en enthousiaste Wilco Gijzen, die hier de dag van zijn leven beleefde. En - eerlijk gezegd - deze bezoeker van het concert persoonlijk ook! Helemaal vol van het intens ondergaan van de muziek en met verontschuldiging aan de twee volgende organisten, wilden de voeten alleen nog maar naar buiten. Er kon gewoon niets meer bij. Hopelijk komen Kooistra en Sikkema nog eens terug zodat ondergetekende die twee ook kan beluisteren.

Voor mensen die een concert in de Garrelsweken willen bijwonen: de dagen dat deze in augustus en september plaats hebben zijn in de agenda van deze site opgenomen. Ik hoop dat iedereen dan net zo'n fijn concert zal hebben.

Erny van de Kleut